Dr. Kerensa Broersen: ‘Als het ons lukt een medicijncocktail naar de hersenen te loodsen, dan heeft deze aanpak veel potentie’

28 september 2017

Zijn nanodeeltjes die een cocktail van medicijnen naar de hersenen vervoeren een mogelijke oplossing voor de ziekte van Alzheimer? Dr. Kerensa Broersen, biochemicus bij de Universiteit Twente, hoopt van wel. Ze onderzoekt of een ‘multipil’ effectief kan zijn in de behandeling van de ziekte.

Alzheimer is een complexe ziekte die nog steeds niet te genezen is, onder andere omdat er parallel aan elkaar veel dingen misgaan in de hersenen. De medicijnen die er zijn, richten zich meestal op één onderliggend ziekteproces en zijn niet in staat het ziekteproces significant te remmen. Samen met een multidisciplinaire groep onderzoekers ontwikkelt Broersen een medicijncocktail die ingrijpt op verschillende processen die ten grondslag liggen aan Alzheimer, waaronder ontstekingsreacties in de hersenen en ophoping van het schadelijke eiwit amyloïd-bèta. Hoewel medicijncocktails vaker worden ingezet, bijvoorbeeld bij HIV en kanker, is het de eerste keer dat wetenschappers aan de slag gaan met een ‘multipil’ voor Alzheimer. De medicijncocktail zal bestaan uit de werkzame stoffen van vier verschillende medicijnen die zijn verpakt in een superklein nanodeeltje. ‘Om er voor te zorgen dat de medicijncocktail daadwerkelijk in de hersenen terechtkomt, moet het nanodeeltje door de bloed-hersenbarrière’, legt Broersen uit. ‘Je kunt deze barrière beschouwen als een poortwachter, die erg selectief is in wat het wel en niet doorlaat. Daardoor kunnen veel stoffen, waaronder medicijnen, de hersenen niet inkomen.’ Een nanodeeltje - een superklein bolletje waarin een combinatie van werkzame stoffen is verpakt - zou voor een oplossing kunnen zorgen. Het is de bedoeling dit nanodeeltje dwars door de bloed-hersenbarrière te sturen. Hoewel het helpt om het bolletje zo klein mogelijk te maken, is het nog steeds geen garantie voor succes. ‘We bouwen daarom moleculen op het bolletje die door de cellen van de bloed-hersenbarrière worden herkend als ‘doorlaatbaar’. Het zou dan in staat moeten zijn er doorheen te glippen’, aldus Broersen. Om verschillende samenstellingen van nanodeeltjes te kunnen screenen op doorlaatbaarheid, is een model van de bloed-hersenbarrière nagebouwd op een chip. ‘Om de nanodeeltjes te kunnen volgen, hebben we er een stofje aangeplakt dat je kunt zien met een detector. Zo kunnen we controleren hoeveel van de nanodeeltjes daadwerkelijk door de bloed-hersenbarrière zijn gegaan.’

 

Aanpak met potentie

Eén van de targets van de medicijncocktail zijn de zogeheten oligomeren van het amyloïd-bèta eiwit: giftige, geclusterde eiwitten die ophopingen in de hersenen van mensen met Alzheimer veroorzaken. Probleem is alleen dat deze oligomeren moeilijk in een laboratorium te onderzoeken zijn. Broersen werkt daarom nauw samen met het Nederlandse bedrijf Crossbeta Biosciences, dat een techniek ontwikkelde om de geclusterde eiwitten wél te kunnen bestuderen. Ook heeft het bedrijf een medicijn in ontwikkeling dat de oligomeren neutraliseert. Volgens Broersen is dit belangrijk voor toekomstig medicijnonderzoek, omdat deze oligomeren ook voorkomen bij ziekten als Parkinson, diabetes en ALS. Crossbeta Biosciences levert overigens niet alleen maar materialen voor de studie. Broersen: ‘Waar wij ons focussen op de fundamentele kant van het onderzoek, denken zij met ons mee over de praktische toepasbaarheid. Het op de markt brengen van een medicijn is geen doel van dit project. Toch is het goed om alvast na te denken over of dat in de toekomst mogelijk zou zijn.’ Op zich kan dat, want het nanodeeltje kan op grote schaal worden geproduceerd en er worden medicijnen gebruikt die al beschikbaar zijn. Met andere woorden: áls het werkt, dan heeft deze aanpak veel potentie. Broersen is hoopvol over de resultaten. ‘We weten straks wat de ideale samenstelling van het nanodeeltje moet zijn om het door de bloed-hersenbarrière te kunnen loodsen. Momenteel komt soms maar één procent van de werkzame stoffen in medicijnen uiteindelijk op de juiste plek in de hersenen terecht. Het zou geweldig zijn als wij daar twee procent van kunnen maken.’ Overigens betekent dit niet direct dat er een behandeling is. Er zijn veel verschillende varianten van Alzheimer, die ook nog eens per individu kunnen variëren. Een mogelijke strategie voor de toekomst is dan ook om behandelingen te ontwikkelen die zijn afgestemd op de individuele patiënt. De methode van Broersen zou het dan mogelijk maken om verschillende medicijncocktails te testen, zodat een oplossing voor Alzheimer steeds dichterbij komt.

 

Onderzoek: Exploring the potential of multi-target treatment for Alzheimer’s disease: towards an integrated approach

Projectleider: Dr. K. Broersen, Universiteit Twente

Samenwerkende partijen: Universiteit Twente, Crossbeta Biosciences, Baliopharm AG, Medisch Spectrum Twente, Rijksuniversiteit Groningen, Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG), VUmc

 

Guus Scheefhals, CEO bij Crossbeta Biosciences:

‘Onze belangrijkste bijdrage is het beschikbaar stellen van mogelijke geneesmiddelen die de giftige oligomeren van amyloïd-bèta neutraliseren. Gezien de centrale rol die deze oligomeren wordt toegedicht in het ziekteproces, bieden deze middelen goede perspectieven om Alzheimer te vertragen of zelfs tot staan te brengen. Daarnaast hebben we een actieve rol in projectmeetings. Input vanuit verschillende invalshoeken is een belangrijk onderdeel van het succes van een multidisciplinair project als dit. Samenwerken met een publieke partner heeft als voordeel dat wij toegang krijgen tot uitstekende wetenschappers en we de rechten kunnen behouden en verkrijgen voor de verdere ontwikkeling tot een commercieel product. We kunnen op deze manier met verschillende disciplines samenwerken, hebben toegang tot een breed scala aan technieken en kunnen zodoende veel kennis opdoen. Daar staat tegenover dat publieke partners veel belang hechten aan publicatie en rechten voor het gebruik in onderzoek en onderwijs. Al is het openbaar maken van onderzoeksresultaten niet altijd in het belang van de private partij, toch hechten we veel aan deze samenwerking. Bovendien kunnen openbare publicaties goede PR opleveren.’

 

Zie ook dit filmpje over het project


Het gezicht van dementieonderzoek

ZonMw en Deltaplan Dementie geven de projecten van onderzoeks- en innovatieprogramma Memorabel een gezicht door de projectleiders aan het woord te laten. Zij vertellen over hun ambities, te verwachten resultaten en samenwerkingsverband. Wat draagt hun onderzoek bij aan de doelen van het Deltaplan Dementie. Het voorkomen en genezen van dementie, betere dementiezorg én een dementievriendelijke samenleving. Dit is de drie-en-twintigste publicatie in deze reeks.

 

Lees ook publicatie 1:  Zorg op maat voor jonge mensen met dementie  n.a.v. interview met Christian Bakker.

Lees ook publicatie 2: 'Een vroege diagnose geeft de patiënt invloed op de behandeling en levenskwaliteit' n.a.v. interview met Alle Meije Wink.

Lees ook publicatie 3: 'We moeten kijken naar de behoefte van mensen vóór ze om hulp vragen' n.a.v. interview met Jacomine de Lange.

Lees ook publicatie 4: ‘Ons doel: de hersenen resistent maken voor Alzheimer’ n.a.v. interview met Helmut Kessels.

Lees ook publicatie 5: ‘Een op de tien vijftigjarigen heeft Alzheimer-eiwitten in de hersenen’ n.a.v. interview met Pieter Jelle Visser.

Lees ook publicatie 6: ‘Hospital@Home doet recht aan de wensen en noden van kwetsbare ouderen met dementie’ n.a.v. interview met Sophia de Rooij.

Lees ook publicatie 7: ‘Ook mensen met dementie willen van waarde zijn voor anderen’ n.a.v. interview met Myrra Vernooij-Dassen.

Lees ook publicatie 8: ‘Ons onderzoek helpt artsen bij de keuze voor diagnostische tests en het vertalen van de resultaten naar de patiënt’ n.a.v. interview met Wiesje van der Flier.

Lees ook publicatie 9: 'Het zou spectaculair zijn als we specifieke vormen van dementie kunnen behandelen' n.a.v. interview met Maarten Titulaer.

Lees ook publicatie 10: 'Als psycholoog zie ik dagelijks jonge mensen met dementie worstelen met vragen en problemen. Daar wil ik als onderzoeker graag oplossingen voor vinden’ n.a.v. interview met Marjolein de Vugt.

Lees ook publicatie 11: ‘Wij onderzoeken hoe we slim kunnen bewegen om onze kans op dementie te verkleinen’ n.a.v. interview met Prof. dr. Erik Scherder.

Lees ook publicatie 12: ‘Into D’mentia laat mantelzorgers nadenken over veranderingen in gedrag en emoties en hoe daarmee om te gaan’ n.a.v. interview met Margriet Sitskoorn en Ruth Mark.

Lees ook publicatie 13:  ‘Ik heb altijd gedacht dat cognitief verval een samenspel is tussen schade in verschillende hersengebieden’ n.a.v. interview met Yael Reijmer.

Lees ook publicatie 14: ‘Mijn ultieme droom is ontdekken of we de hersenen kunnen verbeteren en zo een buffer kunnen opbouwen tegen dementie’ n.a.v. interview met dr. Betty Tijms.

Lees ook publicatie 15; ‘Wij willen de continuïteit van zorg voor mensen met dementie, die worden opgenomen in het ziekenhuis, beter borgen’ n.a.v. interview met Rolien de Jong.

Lees ook publicatie 16: ‘Ik zou graag zien dat het SPANkracht-pakket standaard in de tas van de casemanager zit’ n.a.v. interview met Debby Gerritsen. 

Lees ook publicatie 17: ‘Het is belangrijk om als onderzoeker andere wegen in te slaan en nieuwe hypothesen te testen om Alzheimer te kunnen stoppen’ n.a.v. interview met Pilar Martinez.

Lees ook publicatie 18: ‘Het is mijn missie om nieuwe manieren te zoeken zodat testen minder belastend zijn voor mensen met dementie’ n.a.v. interview met Sietske Sikkes. 

Lees ook publicatie 19: ‘De mogelijkheden voor groene initiatieven in de stad voor mensen met dementie liggen voor het oprapen’ n.a.v. interview met Dr. Lenneke Vaandrager.

Lees ook publicatie 20; 'We doen ontzettend veel nieuwe kennis op en toch blijft dementie een ongrijpbare hersenziekte' n.a.v. interview met dr. ir. Marcel Verbeek.

Lees ook publicatie 21; ‘Ik ben er van overtuigd dat we over enkele jaren twee derde van het aantal gevallen van dementie kunnen voorkomen’ n.a.v. interview met Prof. dr. Arfan Ikram.

Lees ook publicatie 22; ‘De kennis en ervaring van oud-mantelzorgers van mensen met dementie is goud waard’ n.a.v. interview met Dr. ir. Marjolein van der Marck.

 

Klik hier voor de website van Memorabel